Από την παρουσίαση του εκδοτικού οίκου "Άγρα" του βιβλίου της Έλλης Παππά «Μακιαβέλλι ή Μαρξ» στη στοά του βιβλίου στις 8/11/2005.

Του Δημήτρη Πλουμπίδη

Ι

(Πριν αναφερθώ στο βιβλίο της Έλλης Παππά, θα ήθελα να πω μερικά πράγματα για την ίδια την συγγραφέα Έλλη Παππά και όχι για την αγωνίστρια , πολιτικά ενεργή στους κόλπους του κομμουνιστικού κινήματος. Προφανώς είναι δύσκολο να διαχωρίσω αυτά τα δύο, και ακόμα περισσότερο όταν οι οικογενειακές μας ιστορίες είναι στενά δεμένες σε αυτή την πορεία)
Σε ένα τηλεγράφημα, που ο επικεφαλής των παράνομων μηχανισμών του ΚΚΕ (1) έστειλε στις 21/6/1950 στην ηγεσία του κόμματος, έλεγε μεταξύ άλλων: "...Αλίκη [δηλαδή η Έλλη] ξέρει μέχρι τα κουταλοπήρουνα μας...". Αυτά τα "κουταλοπήρουνα" δεν αφορούσαν μόνο τους παράνομους μηχανισμούς, τις προσπάθειες για πολιτικές συμμαχίες και κοινοβουλευτική εκπροσώπηση, μετά την βαριά ήττα του εμφυλίου. Διαβάζοντας τα βιβλία της και κυρίως συζητώντας μαζί της τα τελευταία χρόνια, διαπίστωσα ότι τα "κουταλοπήρουνα" αφορούσαν και ολόκληρη την κίνηση των ιδεών στην Ελλάδα, σε ευρύτατους τομείς της σκέψης.
Το συγγραφικό έργο της Έλλης Παππά μας συνδέει και συνδέεται με τις κατευθύνσεις του έργου των ΟΜΣΑ (Ομάδες Μελέτης Σχεδιοποιημένης Ανοικοδόμησης) λίγο πριν την απελευθέρωση, της ΕΠΑΝ (ομάδα Επιστήμη-Ανοικοδόμηση), του περιοδικού ΑΝΤΑΙΟΣ (που κυκλοφόρησε στις 20/5/1945, από τον Δ. Μπάτση). Συνδέεται δηλαδή με ένα σημαντικό κομμάτι των αριστερών και κομμουνιστών διανοουμένων, που έθεσαν ως κυρτά καθήκοντα, στρατηγικής σημασίας για την οικοδόμηση μιας διαφορετικής Ελλάδας, τα εξής:
- την επιστημονική θεμελίωση των θέσεων του κομμουνιστικού κόμματος και των κομμάτων της αριστεράς, σε ότι αφορούσε την οικονομία, την βιομηχανία, την γεωργία και την ίδια την δομή της κοινωνίας.
- την ανάπτυξη της μαρξιστικής σκέψης στην Ελλάδα, σε άμεση σχέση με τα προηγούμενα.
- την προώθηση της μόρφωσης γενικότερα, ως βασικού εργαλείου αλλαγής της σχέσης των ανθρώπων με το κοινωνικό γίγνεσθαι. Πρόκειται για στόχους που είχαν αρχίσει να διαμορφώνονται από τον μεσοπόλεμο, σε κύκλους προοδευτικών διανοουμένων -αλλά όχι μόνο γιατί είχαμε και μια πιο συντηρητική εκδοχή του φαινομένου.
Η εισαγωγή της Έλλης Παππά στην επανέκδοση του ΑΝΤΑΙΟΥ (2), κατ τα όσα έχει γράψει για τον Ν. Κιτσίκη (3), δίνουν μια ιδέα για όλα αυτά. Νομίζω ότι το συγγραφικό έργο της Έλλης Παππά εκφράζει μια λαμπρή ομάδα διανοουμένων που είχαν θέσει γενναιόδωρους στόχους για την ανάπτυξη της οικονομίας, της επιστημονικής σκέψης και, της σκέψης γενικότερα στην Ελλάδα, με στόχο τον σοσιαλιστικό της μετασχηματισμό, εμπνεόμενοι από την προοδευτική Ευρωπαϊκή σκέψη και από τα επιτεύγματα της Σοβιετικής Ένωσης. Η ανάπτυξη μιας μικρής χώρας είναι αδύνατη χωρίς μια εκπαιδευτική υπερπροσπάθεια. θα συνόψιζα ως εξής τις κυρτές γραμμές του συγγραφικού έργου της Έλλης Παππά:
- την εξοικείωση με την μαρξιστική σκέψη και στη συνέχεια την καλλιέργεια της, Σαν ανοιχτή όμως διαδικασία και εκφράζοντας θέσεις που δεν χωρούσαν στην σταλινική της κωδικοποίηση. Ασκώντας, μάλιστα, κριτική και σε ορισμένες θέσεις του Λένιν.
- τη γνωριμία με την σκέψη των αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων, την εξοικείωση με μια σκέψη που τόσο αποσπασματικά γνωρίζουμε και που βρίσκεται ενσωματωμένη σε πολλές από τις σύγχρονες φιλοσοφικές και πολιτικές θεωρήσεις, που στην Ελλάδα γνωρίζουμε εξ ίσου αποσπασματικά.
Βασική της θέση είναι ότι ένα σημαντικό κομμάτι της Πλατωνικής σκέψης αποτελεί την ιδεολογική βάση όλων των συστημάτων πολιτικής κυριαρχίας πάνω στις λαϊκές μάζες, που έτσι παύουν να αποτελούν υποκείμενο της κοινωνίας.
- τις σκέψεις της για τις αντιφάσεις στην οικοδόμηση του "υπαρκτού σοσιαλισμού" και για τα βαθύτερα αίτια της κατάρρευσης του.
Το να γράφει η Έλλη Παππά για αυτά τα ζητήματα, έστω με πολλή προσοχή, έστω ετεροχρονισμένα, μερικές φορές, δεν της εξασφάλισε μόνο φίλους στους κύκλους της πολιτικά ενεργής αριστεράς. Το ίδιο ακριβώς αποτέλεσμα είχε και το πάθος, κάποτε κατ η ειρωνεία, που χαρακτηρίζει τα λόγια και τα γραπτά της.

ΙΙ

Το πρώτο μέρος του βιβλίου, με τίτλο "Η καταστροφή της λογικής", μέσα από τρία κείμενα παρουσιάζει μια μεγάλη αναδρομή στις διαστρεβλώσεις του μαρξισμού και του ιστορικού υλισμού στα σταλινικά χρόνια, με καταβολές σε ορισμένες πλευρές• του έργου του Λένιν. Όλα αυτά κατέληξαν στην αποξένωση από το κοινωνικό γίγνεσθαι καν τελικά από την ίδια την λογική, των ανθρώπων που καλούνταν να πραγματοποιήσουν την οικοδόμηση του σοσιαλισμού. Περιγράφει την υποταγή της φιλοσοφίας, και όχι μόνο αυτής, στις ανάγκες μιας εξουσίας που "Πλατώνιζε" ιδεολογικά. Την κατάργηση, με διάταγμα, του νόμου της αξίας στην εργασία, που άνοιξε τον δρόμο σε καταστάσεις με ολέθριες συνέπειες, παρά την επανεφεύρεσή της αργότερα. Ακόμα, την περιπέτεια "Λυσσένκο", δηλαδή την υιοθέτηση στο τέλος της δεκαετίας του 1940 στην ΕΣΣΔ, ως επίσημης και υποχρεωτικής για την γενετική επιστήμη, της θεωρίας του Τροφίμ Ντενίσοβιτς Λυσσένκο, για την δυνατότητα γρήγορης μετάλλαξης του γενετικού υλικού των φυτικών και ζωικών οργανισμών, ώστε να εντάσσονται, σε αυτό επιθυμητοί περιβαλλοντικοί παράγοντες (π.χ. δημιουργία "σοβιετικού σταριού" με πολλαπλάσια απόδοση). Το ιδεολογικό σκάνδαλο σε αυτή την υπόθεση είναι ότι φιλόσοφοι και διανοούμενοι, όπως ο Γκ. Λουκάς και ο Λ. Αραγκόν είχαν κληθεί, στο όνομα του μαρξισμού και της προλεταριακής επιστήμης, να υπερασπίσουν επιστημονικούς ακροβατισμούς. Αυτές οι συμπεριφορές πληρώθηκαν ακριβά, αφήνοντας τραύματα κατ μετά την πτώση του Λυσσένκο.
Τα τελευταία χρόνια έχει έλθει στο προσκήνιο μια ανάλογη συζήτηση αλλά σε τελείως διαφορετικό πλαίσιο, με την επιχείρηση εμπορικής εκμετάλλευσης π.χ. της "κλωνοποίησης" και των ιδεολογικά μεταλλαγμένων τροφίμων. Επιστήμονες, υπάλληλοι μεγάλων εταιρειών, που επενδύουν κεφάλαιο στα έμβια όντα και στον ίδιο τον άνθρωπο, διατυμπανίζουν ανακαλύψεις που θα αλλάξουν την φυσιογνωμία των ειδών και θα θεραπεύσουν π.χ. τον καρκίνο. Οι ουσιαστικές επιστημονικές ανακαλύψεις είναι πολύ πιο περιορισμένες, με σημαντικά κενά και με τον κίνδυνο δημιουργίας ανεξέλεγκτων βιολογικών εκτροπών, η εκστρατεία όμως αυτή αποσκοπεί να εξασφαλίσει ιδιοκτησιακά δικαιώματα πάνω στο ζωικό και το ανθρώπινο γονιδίωμα, περιμένοντας τις μελλοντικές προόδους. Το ιδεολογικό παιχνίδι παίζεται μεταξύ θριαμβολογίας και αποσιωπήσεων. Αν ζούσε ο Λυσσένκο, σίγουρα θα έπαιρνε θάρρος, γιατί θα μάθαινε κάτι που δεν ήξερε στην εποχή του, ότι δηλαδή έξω από το ζήτημα της μετάλλαξης των γονιδίων, που με βεβαιότητα απαιτεί πολλές γενιές, μεγάλη σημασία έχει και το ζήτημα της "έκφρασης", δηλαδή της ενεργοποίησης του γονιδιακού υλικού, καθώς έχει βρεθεί ότι η ενεργοποίηση αυτή είναι σύνθετο φαινόμενο (π.χ. υπάρχει το λεγόμενο "σιωπηλό" γενετικό υλικό, που πιθανώς να έχει και ένα ενεργοποιητικό ή ανασταλτικό χαρακτήρα στην ενεργοποίηση αυτή).
Στην Ελλάδα δεν έφτασε η υπόθεση Λυσσένκο. Η Έλλη Παππά αναφέρει, όμως, ότι στα χρόνια του εμφυλίου ο απολυμένος καθηγητής του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Κ. Τζώνης ζήτησε επιστημονικές πληροφορίες, πριν τοποθετηθεί δημόσια.
Αξίζει όμως να αναφερθούμε και σε μια άλλη υπόθεση υποχρεωτικής αποδοχής μιας επιστημονικής θεωρίας. Εννοώ την καταδίκη της ψυχανάλυσης κατ την υποχρεωτική αποδοχή της θεωρίας του Ι. Παβλόφ για τα εξαρτημένα αντανακλαστικά. Η υπόθεση αυτή έφτασε στην Ελλάδα μέσω Γαλλίας. Λίγους μήνες μετά την Nouvelle Critique, δημοσιεύτηκε το 1949 στον ΑΝΤΑΙΟ, ένα κείμενο καταδίκης της ψυχανάλυσης, με την υπογραφή Α. Μαρίνος (4). Στα επόμενα χρόνια, ο Γ. Ιμβριώτης, ένας από τους πρώτους που μίλησαν για την ψυχανάλυση στην Ελλάδα, καθώς κατ ο ψυχίατρος Γ. Παπαδημητρίου ακολούθησαν αυτή τη στροφή κατ δημοσίευσαν για την Παβλοβιανή θεωρία. Εδώ όμως τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά, γατί το επιστημονικό διαμέτρημα του Ι. Παβλόφ αλλά και των Vygotski και Luria. (με τη θεωρία της "κοινωνικό-ιστορικής ψυχολογίας" που λειτούργησε συμπληρωματικά) είναι πολύ μεγάλο (και πολύ σημαντικό αυτό των Ιμβριώτη κατ Παπαδημητρίου), ενώ η κριτική που έγινε στην ψυχαναλυτική θεωρία έχει σημεία, που και σήμερα διατηρούν την εγκυρότητα τους.
Το κείμενο "Μακιαβέλλι εναντίον Μαρξ", θέτει το ζήτημα της επιρροής της σκέψης του Μακιαβέλλι στον Μπακούνιν και τον Νετσάγεφ, που δέχτηκαν την κριτική των Μαρξ και Έγκελς, αλλά επίσης και σε κάποιες πλευρές της σκέψης του Γκράμσι. Η Έλλη Παππά τονίζει ότι αυτή καταλήγει σε μια ηγεμονική αντίληψη επί των λαϊκών μαζών και στη δημιουργία πειθήνιων οπαδών, ακόμα και μέσα στα επαναστατικά κόμματα.
Η ενότητα του βιβλίου "Τρεις στοχαστές του 20ού αιώνα", που αναφέρεται στους Μαρκούζε, Σαρτρ και Μαλρώ, μας επιτρέπει να σκεφτούμε για τη συγκυρία, όπου το έργο ενός διανοητή μπορεί να συναντήσει το κοινωνικό και πολιτικό γίγνεσθαι και μερικές φορές να συνδεθεί στενά με αυτό. Η ίδια η ζωή αυτών των διανοητών, η άρνηση του βραβείου Νόμπελ από τον Ζ.Π. Σαρτρ, "που θα τον μετέβαλε σε θεσμό", σι δύο περίοδοι της ζωής του Α. Μαλρό, "ένας άνθρωπος μπορεί να καταστρέψει τον θρύλο του. Δεν μπορεί όμως ποτέ να καταστρέψει την προσφορά του", συμπληρώνουν τον προβληματισμό για το έργο τους.
Τέλος, το "Ρέκβιεμ για την τελευταία χαμένη γενιά" θέτει ζητήματα που αφορούν άμεσα πολλούς από εμάς, που σημαδευτήκαμε από την αντιδικτατορική πάλη και το Πολυτεχνείο.
Ο όρος "γενιά" περιλαμβάνει μόνο το κομμάτι μιας ηλικιακής γενιάς, που πίστεψε σε αυτά, σκέφτηκε κατ αγωνίστηκε, λίγο ή πολύ με προοπτική τον σοσιαλιστικό μετασχηματισμό της ελληνικής κοινωνίας. Μόνο με αυτό τον περιορισμό διακινδυνεύω τις σκέψεις που ακολουθούν.

III

Τα τελευταία χρόνια της δικτατορίας, έξω από την διάθεση για αντίσταση κατά της Χούντας, που ήταν γενικευμένη, και τις πράξεις αντίστασης που ήταν λιγότερο γενικευμένες, το κοινό χαρακτηριστικό ήταν οι παρέες και, οι έντονες συζητήσεις για την σοσιαλιστική κοινωνία, που θα θέλαμε να οικοδομήσουμε στη συνέχεια. Η εισβολή στην Τσεχοσλοβακία και η διάσπαση του ΚΚΕ είχαν πυροδοτήσει σε μεγάλο βαθμό αυτές τις συζητήσεις. Τα προβλήματα στις χώρες του υπαρκτού σοσιαλισμού ήταν πια γνωστά (η άγνοια ήταν ηθελημένη στάση). Η ελπίδα ότι τα πράγματα μπορούν "να διορθωθούν" ήταν επίσης γενικευμένη.
Με την μεταπολίτευση το κλίμα άλλαξε ριζικά. Ζήσαμε ένα γιγάντιο ψυχόδραμα κάθαρσης από τις συνέπειες του εμφυλίου πολέμου (συγχωρέστε τον όρο αυτό της ειδικότητας μου, που εννοεί μια τεχνική ομαδικής θεραπείας, όπου τα μέλη μιας ομάδας παίζουν άλλους ρόλους από τον εαυτό τους, με σκοπό την κατανόηση των συγκρούσεων και την κάθαρση). Οι τότε 25ντάχρονοι και 30ντάχρονοι, και μαζί τους το μεγαλύτερο μέρος της κοινωνίας, μπήκαν σε αυτό το ψυχόδραμα, κοιτώντας προς τα πίσω, σε μια γιγαντιαία προσπάθεια κάθαρσης από το δράμα του εμφυλίου, κάθαρσης από την μετεμφυλιακή κοινωνία, με διάθεση επανένωσης του "σπασμένου νήματος" στην ζωή της Ελλάδας. Τα αντάρτικα τραγούδια, η ηθική και ιδεολογική περιθωριοποίηση των αξιών του μετεμφυλιακού κράτους, η αθρόα εγγραφή παιδιών από συντηρητικές οικογένειες στις αριστερές πολιτικές νεολαίες, ήταν μερικά από τα πιο οφθαλμοφανή φαινόμενα. Οι προβληματισμοί για το μέλλον του σοσιαλισμού παραμερίστηκαν αλλά είναι προφανές• ότι δεν ξεχάστηκαν, και αυτό φάνηκε και στην ουσιαστική αμηχανία των στόχων για το μέλλον, που έβαλε αυτή η δυναμική της κάθαρσης του παρελθόντος.
Ενταγμένοι σε αριστερές οργανώσεις και ανέντακτοι, χωρίστηκαν σε αυτούς που, προσκείμενοι στο ΚΚΕ σταμάτησαν ή " υπογειοποίησαν" κάθε τέτοια συζήτηση, ενώ όσοι εντάχθηκαν στον χώρο της ανανεωτικής αριστεράς όφειλαν να συγκεράσουν τις υπέργειες αντιφάσεις στο όνομα του "Ευρωκομμουνισμού" ή του "δημοκρατικού σοσιαλισμού". Κυριάρχησε, γρήγορα, ο λόγος των ενταγμένων στα αριστερά κόμματα, όπου η γενιά του Πολυτεχνείου γνώρισε την πολιτική σωφροσύνη, αναμειγνυόμενη με παλαιότερες γενιές.
Γρήγορα έγινε εμφανές το φαινόμενο του εσωτερικού διχασμού των ανθρώπων, καθώς η ελληνική κοινωνία άλλαξε ριζικά. Οι ευκαιρίες για μια σχετικά άνετη ζωή, ακόμα και οικονομική και κοινωνική ανέλιξη, γενικεύτηκαν, και οι ιδέες για σοσιαλιστικό μετασχηματισμό της κοινωνίας, παρά το γεγονός ότι αποτελούσαν ένα κεντρικό κομμάτι της ταυτότητας μας, έμειναν λίγο ή πολύ στον αέρα. Τα κόμματα της αριστεράς δεν μπόρεσαν να προτείνουν κανένα ουσιαστικό πρότυπο διαχείρισης αυτής της νέας κατάστασης. Άρχισε η διαρροή των μελών των αριστερών οργανώσεων, με την μορφή διασπάσεων (συχνό προθάλαμο της αποστράτευσης, για την πλειοψηφία των μελών), ενώ αργότερα εμφανίστηκε το καθοριστικό φαινόμενο της βουβής και αθόρυβης διαρροής μελών, δείγμα αδιαπραγμάτευτων αντιφάσεων.
Είναι προφανές ότι καμία ολοκληρωμένη θεώρηση αυτής της πορείας δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς να σκεφτούμε πάνω σε τρία καθοριστικά ζητήματα: την επιρροή, στην πορεία της γενιάς του Πολυτεχνείου, της ιδεολογίας και της πολιτικής του ΠΑΣΟΚ, της κατάρρευσης της Σοβιετικής Ένωσης και της πορείας της Ελλάδας προς την Ευρωπαϊκή ολοκλήρωση.
Η διφορούμενη στάση των ηγετικών στελεχών, που περιγράφει η Έλλη Παππά, ερμηνεύεται από το γεγονός ότι σιγά σιγά δεν είχαν να λογοδοτήσουν σε κανένα ισχυρό κίνημα και σε καμία ενεργή βάση μελών, καθώς η ασάφεια των πολιτικών στόχων είχε διαβρώσει πολλά. Ο δρόμος για τις προσωπικές φιλοδοξίες και, γιατί όχι, της σύμπλευσης ή της συγχώνευσης με τα αστικά κόμματα ήταν ανοιχτός.
Η γενιά του Πολυτεχνείου οφείλει σήμερα να διαχειριστεί δύο ακόμα προβλήματα:
- την κατάρρευση της αυταπάτης πολλών, ότι η νεοφιλελεύθερη ηγεσία των αστικών κομμάτων και των Βρυξελλών θα σεβόταν λίγο ή πολύ τα εργασιακά και, κοινωνικά κεκτημένα στην Ευρώπη, που είχε ως συνέπεια την χλιαρή στάση, την καπότα στάση "κατανόησης", όταν φάνηκαν τα πρώτα μεγάλα "ξηλώματα" αυτών των κατακτήσεων.
- την συνειδητοποίηση της ευθραυστότητας των πολιτικών κατ κοινωνικών θεσμών, όταν κανείς δεν τους υπερασπίζεται.
Ελπίζω, σαν άτομα τουλάχιστον, να είμαστε παρόντες στους αγώνες των νεώτερων γενεών, για μία κοινωνική Ελλάδα και Ευρώπη, κι όπως λέει ο Σαρτρ, "ο πειρασμός της απελπισίας" να είναι πολύ σύντομος.

------------------------------------------------------------------------
(1) Ντ. Α. Κουσίδου-Στ.Γ. Σταυρόπουλος, |Η υπόθεση Νίκου Πλουμπίδη, Ιστορία - Αρχεία - Καταθέσεις,| εκδόσεις Διογένης, Αθήνα 1999, σελ. 327
(2) Έλλη Παππά, "Εισαγωγή", ΑΝΤΑΙΟΣ, τόμος Α1, έκδοση Ελληνικού Λογοτεχνικού και Ιστορικού Αρχείου, Αθήνα, 2000, σελ. ια-κι
(3) Έλλη Παππά, "Νίκος Κιτσίκης - ο επιστήμονας, ο άνθρωπος, ο πολιτικός", αφιέρωμα, Εκδόσεις Τεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδος, Αθήνα, 1986
(4) Α. Μαρίνος, "Είναι η ψυχανάλυση μια επιστημονική μέθοδος;", ΑΝΤΑΙΟΣ, τόμος Β', έκδοση Ελληνικού Λογοτεχνικού και Ιστορικού Αρχείου, Αθήνα, 2000, σελ. 137-142

Δημήτρης Πλουμπίδης